Neda 20 -- Iranian Queer Magazine

دگرباشان در ترکیه (قسمت دوم)

گزارش ویژه ی ندا

فرخ

جنبش زیر سایه ی کودتا

اندکی کم تر از پنج قرن از زمانی که امپراتورعثمانی (سلطان محمد فاتح) در سال 1453 میلادی با تسخیر درخشان قسطنطنیه (استانبول) زندگی هزار ساله امپراتوری بیزانس را پایان داد و قرون جدید را در اروپا آغاز کرد، نخستین جنگ جهانی در گرفت و در نتیجه ی مستقیم آن، امپراتوری عثمانی کاملاً تسخیر شد. کشوری که استقلال خود را به رهبری مصطفی کمال پاشا باز یافت، کشوری به نسبت کوچک بود با تغییرات بزرگ. در سال 1923 میلادی (1302 خورشیدی) جمهوری ترکیه با اصل قرار دادن "جدایی دین از سیاست" متولد شد. این جمهوری به شدت متکی بر ارتش، بارها در میانه ی راه (مثبت یا منفی) با کودتا رو به رو شده است.

تولد جنبش دگرباشان ترکیه نیز با یکی از همین کودتاها رو به رو شد. در دهه ی هفتاد میلادی نطفه ی گفتمان "دگرباشی جنسی" در حال شکل گرفتن بود. گروه هایی از دگرباشان تحصیل کرده در این دهه شروع به فعالیت کردند. این در واقع نخستین باری بود که در این کشور مفهوم "همجنس گرایی" به عنوان بخشی قابل دفاع از هویت یک انسان مورد توجه قرار می گرفت. در میان این گروه از فعالین نام "ابراهیم ارن" به چشم می خورد. ابراهیم ارن را می توان پدر جنبش دگرباشان جنسی ترکیه نامید. او توانست در اواخر دهه ی هفتاد گروه های همایت از دگرباشان جنسی را در شهر "ازمیر" بر پا کند. این در حالی بود که کشور ترکیه درگیر برخورد های (حتی مسلحانه) گروه های هوادار غرب و گروه های مارکسیست هوادار شوروی شده بود. بسیاری بر این باورند که دولت وقت ترکیه از این بی نظمی بهره می برد و همین سیاست راه را برای پیشرفت تقریبا تمامی گروه ها باز گذاشته بود.

اما در دوازدهم سپتامبر 1980 سومین کودتا در دو دهه رخ داد. رهبران نظامی کودتا به سر کردگی ژنرال "کنان اورن" دولت را به اتحام زیر پا گذاشتن قانون اساسی به زیر کشیدند و پی رو همین عمل جمهوری ترکیه به مدت سه سال به دست نظامیان و از طریق "شورای امنیت ملی" اداره شد.

اگر چه سران کودتا دگرباشان را مستقیما هدف قرار نداده بودند و دگرباشان در کل مسئله ی مهمی برای دولت نظامی نبودند، اقدام دولت به برچیدن تمامی سازمان های غیر دولتی موجب شد که جنبش دگرباشان این کشور پیش از همه گیر شدن ناگهان به خارج از کشور صوق داده شود. در پی این اتفاقات ابراهیم ارن برای سالها به اروپا (مخصوصا آلمان) گریخت و فعالیت او برای پایه گذاری جنبش دگرباشان ترکیه نیمه تمام ماند. از آن پس دقدقه ی بیشتر فعالان حقوق بشر (من جمله دگرباشان) مبارزه با حکومت نظامی شد و نفس حقوق دگرباشان حتی در میان فعالان دگرباش اولویت خود را از دست داد. همین امروز هم ضدیت با نظامی گرایی (میلیتاریزم) دل مشغولی بسیاری از این فعالان است.

لامبدا استانبول

حرکت قابل توجه بعدی دگرباشان ترکیه تا سال 1993 رخ نداد. در این سال وزارت کشور مجوز برگزاری مراسم "پراید" را در روزهای دوم تا ششم ماه جولای صادر کرد. حتی جمعی از اروپا برای این مراسم به ترکیه سفر کردند. همه چیز آماده بود اما در آخرین دقایق فرماندار استانبول از برگزاری مراسم جلوگیری کرد. به گردانندگان مراسم گفته شد که فرماندار با توجه به این که فعالیت آن ها خلاف ارزش های جمهوری ترکیه و اخلاق اجتماعی است، و همچنین جهت جلو گیری از بر هم خوردن امنیت و نظم عمومی این دستور را صادر کرده است. روز بعد از آن 28 نفر خارجی در راه یک کنفرانس مطبوعاتی، با هدف اعتراض به عمل فرماندار استانبول دستگیر شدند و بیش از پنج ساعت در بازداشت نگه داشته شدند. پلیس ترکیه این افراد را تحدید به بازرسی بدون لباس و تست "HIV" کرد و سپس آن ها را با یک هواپیمای ترک به آلمان فرستاد.

بلافاصله پس از این واقعه، فعالان دگرباش ترک، نخستین سازمان حمایت از حقوق دگرباشان ترکیه به نام "لامبدا" را تاسیس کردند. البته این سازمان نیز بلافاصله به ثبت نرسید و تا سال 2002 نیز دفتر ثابتی نداشت. این سازمان بوسیله افراد داوطلب اداره می شود و در آن مدیری وجود ندارد. فعالیت های این سازمان از طریق کمیسیون های آن (کمیسیون های دیده بانی حقوق بشر، رسانه ها، فعالیت ها، روابط بین الملل و...) انجام می گیرد. این سازمان، نشست های هفتگی ای در روزهای یک شنبه برگزار می کند که در آن دگرباشان یک دیگر را ملاقات می کنند و به تبادل نظرات می پردازند. کتابخانه این سازمان نیز هر روزه در دسترس است ولی برنامه ی رادیویی آن بیش از یک سال دوام نیاورد.

نکته جالب در مورد این سازمان، نگاه افراطی ایدئولوژیک آن به مسائل سیاسی است که مستقیما از بدنه جامعه روشنفکری ترکیه سرچشمه گرفته است. به طور مثال یکی از نشست های این سازمان چنین نام داشت:"چرا دگرباشان با تمامی جنگ ها مخالفند؟" از "اوزکان" یکی از مسئولان این سازمان پرسیدم که چرا چنین فرض عمومی ای را مطرح کرده اند و مثال آوردم که همجنس گرایانی که در آمریکا تلاش دارند وارد ارتش شوند نمی توانند با "تمام" جنگ ها مخالف باشند. او در کمال نا باوری (من) با من ابراز هم عقیدگی کرد و گفت که :"این بیشتر باور دگرباشان ترکیه است!"

در سال های اخیر تلاش های بسیاری برای غیر قانونی کردن فعالیت سازمان "لامبدا استانبول" انجام گرفته است و مجوز کار این سازمان از این دادگاه به آن دادگاه فرستاده شده است؛ با این وجود لامبدا استانبول همچنان به فعالیت های خود ادامه می دهد.

کائوس و گسترش گروه ها

از دهه ی نود به این طرف، سازمان ها، کلوپ ها، گروه ها، بار ها و... مربوط به دگرباشان در ترکیه گسترش چشمگیری داشته اند. اگرچه بسیاری از آن ها ثبت نشده اند، با توجه به این که روابط همجنس گرایانه در ترکیه "غیر قانونی" نیست، از فعالیت آن ها جلو گیری نمی شود. از این گروه ها می توان به "مثلث صورتی" در ازمیر، "رنگین کمان" در آنتالیا و "خرس های آناتولی" اشاره کرد. یکی از سازمان هایی که در همین دوره بوجود آمده است "کائوس گ ل" (KAOS GL) نام دارد که در حال حاضر از آن به عنوان با نفوذ ترین سازمان حمایت از دگرباشان در ترکیه نام برده می شود. این سازمان در تابستان 1994 شکل گرفت.

یکی از مهم ترین کارهایی که کاوس در تاریخ دگرباشان ترکیه انجام داد، شکل دادن نخستین حظور عمومی دگرباشان ترکیه در یک راهپیمایی عمومی بود. در راه پیمایی روز کارگر (May Day) سال 2001 این سازمان موفق شد گروهی از دگرباشان ترکیه را به شکل رسمی با پرچم و پارچه نوشته های خود در محل گرد آوری کند. در سال 2002 لامبدا نیز به این حرکت پیوست.

این سازمان ها در سال های اخیر توانسته اند موفقیت های نسبی در دفاع از حقوق دگرباشان داشته باشند. مثلا در پی مذاکرات عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا که در سال 2005 انجام گرفت، لامبدا و کائوس گزارشات و بیانیه های متعددی برای جلب نظر اروپاییان به مشکلات دگرباشان ترکیه صادر کردند. در فوریه ی همان سال، مهمانانی از سفارت های اروپایی در نشست های کائوس شرکت کردند که این عمل نیز نخستین، از نوع خود بود.

البته لازم به ذکر است که فعالیت های این سازمان ها چندان هم بدون واکنش نبوده است. مثلا به عنوان یک نمونه می توان به حمله پلیس به مرکز لامبدا استانبول در هفتم آوریل 2008 اشاره کرد.

گفتنی ست دومین سازمان حمایت از حقوق دگرباشان که از نظر قانونی ثبت شد "رنگین کمان" (Rainbow Solidarity and Cultural Association for Transgender, Gays and Lesbians) بود که در سال 2006 به ثبت رسید.

قوانین و اجرای آن

همانگونه که پیشتر گفته شد، روابط همجنس گرایانه در قوانین ترکیه جرم محسوب نمی شوند امّا این تا زمانیست که این روابط خلاف "عفت و اخلاق عمومی و ارزش های جمهوری ترکیه" نباشند. گنگ بودن این قانون و کلی بودن کلماتی مانند "عفت و اخلاق" و "ارزش ها" جا را برای آزار قانونی بسیاری از دگرباشان باز گذاشته است، به گونه ای که دست قاضی بیش از اندازه باز است.

مشکل دیگر در قوانین ترکیه این است که اگر چه همجنس گرایی را جرم نمی داند، تبعیض بر اساس گرایشات جنسی را نیز جرم نمی داند. از این روست که اگر دگرباشی در اجتماع یا محل کار یا... مورد رفتار تبعیض آمیز قرار بگیرد، قانون حمایتی از او به عمل نخواهد آورد. در بیست و نهم ژانویه ی 2004 ،کمیسیون حقوقی مجلس ترکیه لایحه ی "جرم" اعلام کردن تبعیض علیه دگرباشان جنسی را به مجلس ارائه کرد اما این لایحه رای کافی برای تبدیل شدن به قانون را به دست نیاورد. در ششم جولای همان سال کمیسیون حقوقی مجلس ترکیه، برای باز نگری بند مربوط به تبعیض در قوانین جزایی اقدام کرد. لازم است بدانید که بند دهم قانون اساسی ترکیه، تبعیض بر اساس زبان، نژاد، رنگ پوست، جنسیت، باورهای سیاسی، دین و... را مردود میشمارد ولی از گرایشات جنسی سخنی نمی گوید.

مشکل بسیار بزرگ دیگر در ترکیه، اعمال نشدن کامل قوانین موجود است. بسیار دیده می شود که شهروندان دگرباش مورد آزار قرار بگیرند و قانونا حق با آن ها باشد ولی پلیس از اعمال قانون سر باز بزند.

آریامان و عدم حمایت پلیس از دگرباشان

در خارج شهر آنکارا شهرک بزرگی به نام "آریامان" قرار دارد که فاصله اش با مرکز شهر آنکارا حدودا یک ساعت رانندگی است. در فاز سوم این شهرک گروهی از دگرجنس گونگان گرد آمده اند که به عنوان کارگر جنسی فعالیت می کنند. گروهی از ساکنان این شهرک بر این باورند که این افراد را دولت در آن منطقه جمع آوری کرده است. (این نکته را شخصا از چندین نفر از ساکنان این شهرک شنیدم با این وجود ندا امکان تایید یا تکذیب این باور را ندارد.) این دگرجنس گونگان از آوریل سال 2006 مکررا مورد حمله های فیزیکی قرار گرفته اند. اگر چه بارها این افراد به پلیس و مقامات قضایی شکایت برده اند، پلیس حاضر به پی گیری این شکایت ها نیست.

تعدادی از قربانیان این حملات ادعا کرده اند که گاها در هنگام مورد ضرب و شتم قرار گرفتن، پلیس در محل حاضر بوده است اما واکنشی نشان نداده است.

حملاتی مشابه در نقاط دیگر ترکیه به وقوع پیوسته اند. در16 ژانویه 2007 "اتحاد زندگانی صورتی" ، بیانیه ای در حمایت از دگرجنس گونگان صادر کرد که در آن از عموم دعوت شده بود به این واقعیت که پلیس به مسوولیت خود عمل نمی کند اعتراض کنند.

احمد ییلدیز اولین قتل ناموسی همجنس گرایان در ترکیه؟

در طول سال 2008 کم تر خبری مانند خبر کشته شدن جوان همجنس گرای ترک به دست پدرش جامعه ی دگرباش جهانی را تکان داد. این جوان که در گردهم آیی دگرباشان سانفرانسیسکو، کشورش را نمایندگی کرده بود و یکی از مشهورترین دگرباشان ترکیه بود هنگام خروج از خانه به ضرب گلوله پدرش زخمی شد و چند دقیقه بعد در آغوش معشوقش جان داد. گفته می شود مه پدر او اینک در کردستان عراق به سر می برد.

قتل احمد ییلدیز، نخستین قتل ناموسی یک دگرباش بود که در ترکیه به ثبت رسید. تا چند ماه جنازه ی او را هیچ یک از اعضای خانواده اش تحویل نگرفت، اتفاقی که در مورد قتل های ناموسی متداول است. با توجه به این که جنازه تحویل گرفته نشده بود، مدت ها تدفین او نیز به تعویق افتاد. داستان قتل او توجه بسیار زیادی را به مشکلات دگرباشان در ترکیه جلب کرد. اما آن چه که فعالان حقوق بشر دگرباشان مایلند همه بدانند این است که قتل او نخستین قتل ناموسی یک دگرباش نیست. این قتل نخستین قتلی بود که از سوی افکار عمومی مورد توجه قرار گرفت.

امروز و آینده ی دگرباشان در ترکیه

مشکلات دگرباشان ترکیه همچنان ادامه دارد و ملت ترکیه با سرعت بسیاری زیادی نسبت به اسلام سیاسی، گرایش پیدا می کنند. دولت ترکیه روز به روز بیشتر قوانین را به اسلام نزدیک می کند و با این وجود همچنان مورد حمایت فعالان دگرباش است. کمالیست های سکولار از بعدی دیگر، چنان از دگرباشان دوری می کند که امیدی به آشتی وجود ندارد.

در طرف مقابل، روشنفکران ترک در شهرهای بزرگ روز به روز تحمل خود را در مورد اقلیت ها بالا می برند اما خود این گروه در جامعه ی ترکیه در اقلیت قرار دارند. پاره ای از سران ارتش به اتهام تلاش برای کودتا تحت نظر دولت قرار دارند و ارتش همچنان خود را پاسدار قانون اساسی می داند.

آینده سیاسی ترکیه چندان قابل پیش بینی نیست. همین گونه است آینده بافت اجتماعی این کشور. با این حال فعالان حقوق بشر دگرباشان در ترکیه به فعالیت خود ادامه می دهند. این که آینده جامعه ی دگرباش ترکیه چه وقایعی را به خود خواهد دید سوالیست که برای پاسخ دادن به آن نیاز به زمان درازی داریم.

Neda, Iranian Queer Magazine - info@nedamagazine.net	سال دوم \| شماره ی بیستم \| آگوست 2010 \| شناسنامه و تماس \| آرشیو ن د ا