فرهنگ و ادب

اخلاق عرفی یا دینی - عبدی ق.

به گمان من مفهوم گناه و رابطه ی آن با انسان یکی از مراجع تعیین امر اخلاقی در تفکر دینی و قدسی است. در این تفکر انسان به سه طریق می تواند به گناهی منکر الوده شود . اول در رابطه ی خود با خدا، دوم در رابطه با وجود خودش و اخری در رابطه با دیگری ( انسان و جهان هستی ). نقشه ی راه و فرمان الهی در هر سه مورد در متون مقدس اعلام می شود و بشر با پذیرش و تسلیم در برابر اوامر الهی قدم در راه اخلاق دینی می گذارد . این امور همیشگی ، خلل ناپذیر و کامل معرفی میگردد و از ابتدا تا پایان زندگی بشر به او توصیه و تاکید میشود . و سعی می گردد تا این نگاه دینی با نگاه عرفی جامعه به اخلاق عجین و یکی شود و این طور القا می گردد که نگرش دین به اخلاق منشا ذاتی دارد و اگر گاهی در جامعه نمود و خاستگاهی ندارد به دلیل گمراهی انسان است و حالا که دین به تمامی ان را به بشر  اعلام میکند ، میبایست بی کم و کاست اجرا گردد .

به باور من ، خمیرمایه نگاه دین به اخلاق از همان نگاه عرفی جامعه در زمان و مکان ظهور دین ناشی می شود اما مشکل انجاست که انسان در طول تاریخ نگاه عرفی خود را رشد و توسعه میدهد ولی دین نگرش خود را ابدی و بی نقص می بیند و هر تغییری در نگاه عرفی به اخلاق را انحراف می شمرد  و گاه به جنگ و تقابل با ان برمی خیزد. دین می گوید هر انچه که برای اخلاقیات و سعادت بشر لازم است بر او نازل گشته است اما انسان هنوز احساس رضایت نمی کند .

در جوامعی که نگاه دینی در باور مردم و حاکمان ان جامعه غالب است به طور مثال کشورهای خاورمیانه، رویکرد اخلاقی جامعه نیز بر این پاشنه میچرخد. و باورهای دینی به آموزهای اخلاقی بدل می شوند. نخبگان دینی در صورتی که دارای قدرت سیاسی نیز باشند بمانند ایران ، این اموزه ها را به صورت فرامین حکومتی و احکام شرعی به مردم تحمیل می کنند و مانع حرکت و سیر طبیعی روند بالنده و سالم تفکر انسانی برای درک جدیدی از روابط بین انسان ها و بطبع ان اخلاق عرفی جامعه خواهند بود . گرچه که همواره طبقه روشنفکر جامعه سعی نموده تا نماینده ی نگاه دگراندیشانه ی جامعه خود باشد و صدای اندیشه پیشرو را زنده نگه دارد ولی با مقاومت و سرزنش سنگین حاکمان دینی رو برو است . حکومت های دینی با هرنوع صدا و گرایش دگرباشانه ای در اندیشه و احساسات و کلا زندگی انسان ها محتاطانه برخورد می کنند و گاه به درجه ای از انحطاط در حکمرانی میرسند که خواهان حذف کامل حضور دگراندیشان و دگرباشان در جامعه می شوند. اما غافل از انکه بشر با توسعه سازوکار زندگی خود و روند پرشتاب ارتباطات، جهان را همچون دهکده ای کوچک به هم نزدیک ساخته است و در چنین جهانی حذف دیگری یک انحراف اخلاقی بزرگ شمرده می شود .

اما در جوامع ای که از انحطاط قرون وسطی عبور کرده اند و نگاهی انسانی را در روابط بین خود و اجتماع جستجو می کنند به مولفه هایی در زندگی بشر دست یافته اند که قابل تقدیر است: مبارزه برای دست یابی به حقوق بشر به عنوان اصلی جهان شمول در زندگی انسان ، مبارزه برای حقوق زنان ، حقوق کودکان ، اقوام ، نژادها و در نهایت حقوق دگرباشان جنسی همه و همه ، نگاهی صلح جویانه و رئوف برای پذیرش و دستیابی به حقوق لایه های ضعیف و اقلیت جامعه را ترویج نموده است به گونه ای که وجدان بیدار و افکار عمومی جامعه نسبت به نقض حقوق بشر حساس شده و مانع اتفاقی ناگوار و تراژیک میگردد .

اخلاق عرفی در چنین جامعه ای نگاه حساسی به رعایت حقوق فردی انسان ها دارد و سعی میکند همواره رابطه انسان با خویشتن و دیگر انسان ها و حتی محیط زیست را بازتعریف نموده و توسعه و بهبود بخشد. یکی از مهم ترین نتایج اخلاقی دز چنین جوامع ای تقسیم قدرت است حضور سازوکار دموکراسی ، انتقال ارام قدرت و نقش تایین کننده مردم به عنوان صاحبان اصلی قدرت در ان جامعه باعث ثبات و رشد همه جانبه فرهنگی ، اجتماعی ، سیاسی و نهایتا رشد و توسعه اخلاقی میگردد. صداها و گرایش های فروخورده سرباز می کنند و مبارزه برای رسیدن به حقوق لایه های پنهان جامعه شکل میگیرد . در بستر اخلاقی چنین جوامعی است که حقوق دگرباشان رسمیت می یابد و مبارزه برای رسیدن به ارزو های شان را آغاز می کنند .

سخن اخر انکه اخلاق عرفی در هر جامعه ، ایینه ایست از میزان رشد یافتگی اجتماعی ، فرهنگی و سیاسی ان جامعه که صاحبان اصلی قدرت در آن ، یا می توانند در شکوفایی و توسعه ی ان بکوشند و یا مانع هر تغییر و تفسیر در افکار عمومی جامعه توسط روشنفکران و دگراندیشان گردند اما به گواه تاریخ، شاید در منطقه ای و یا در دوره ی زمانی خاص با موانع گوناگون راه را به روی حرکت انسان بسته باشند ، اما این حرکت زنده بوده چرا که نسل بشر در ذات خود خواهان چنین پویایی در زندگی ست و زندگی پویا ، اخلاقی پویا و رشد یافته را طلب می کند .